Imagine you are a student or someone looking for a side job. You see an ad online: "Make Rs.25000 a month just by receiving and sending money! No experience needed. Work from home." This happened to a young man named Lalit. He was told he was a "Payment Assistant" for a global company. He received money into his bank account, kept a small "tip" for himself, and sent the rest to a name he was given.
One week later, Lalit tried to buy groceries, but his card was declined. His bank account was frozen. The police called him. The "easy money" was actually stolen from a grandmother's life savings. Lalit wasn't a worker; he was a Money Mule, and now he has a criminal record.
1. What is a Money Mule?
A Money Mule is a person who moves stolen money for criminals. The criminals use your bank account so the police can't find them.
Even if you don't know the money is stolen, moving it is still a crime. In the eyes of the law, you are helping a thief.
2. How Scammers Find You
Scammers are very good at lying. They often reach out through:
- Fake Job Ads: "Work from home" jobs that only ask you to move money.
- Online Dating: A "boyfriend" or "girlfriend" you met online asks you to hold money for them because of an "emergency."
- Social Media: Ads showing people with lots of cash, promising to help you "flip" your money.
3. Why is this Dangerous?
If you get caught being a money mule, your life can change forever:
- You could go to jail: Money laundering is a serious crime.
- No more banking: The bank will close your account. You might never be allowed to have a bank account, a credit card, or a car loan again.
- You are in danger: You are dealing with real criminals who now know your name and where you live.
4. How Banks Stop the Bad Guys?
Banks have special computers that watch for "mule" activity. They look for:
- Sudden Large Amounts: If your account usually has $100 and suddenly gets $5,000, the bank gets an alert.
- Money In, Money Out: If money arrives and you send it away immediately, it looks very suspicious.
- New Accounts: Scammers often tell people to open a brand-new bank account just for these "transfers."
5. How to Protect Yourself?
Protecting yourself is simple if you remember these rules:
- Never use your personal account for a job. Real companies have their own business accounts.
- Don't trust "easy money." If a job pays a lot of money for almost no work, it is a scam.
- Keep your info private. Never give your bank login or password to anyone.
- Stop and Report. If you think you are in a "mule" trap, stop talking to the person and tell your bank immediately.
Remember: If it sounds too good to be true, it probably is. Don't let a scammer ruin your future for a small "commission."
6. What the RBI Says?
In India, the Reserve Bank of India (RBI) has clear rules to stop money muling. They call this part of "KYC" (Know Your Customer) and Anti-Money Laundering (AML) rules.
The RBI has issued several circulars (official notices) to banks to warn them about money mules. According to the RBI, a money mule account is often a "low-activity" account that suddenly starts receiving large amounts of money.
7. How Banks Must Protect You (RBI Guidelines)
The RBI requires banks to do the following to stop these scams:
- Monitoring Transactions: Banks must use software to flag any account that suddenly gets a lot of money and sends it out quickly.
- Verification: Banks must verify who you are (KYC) before opening an account to make sure the person is real and not a "fake" identity created by a criminal.
- Public Awareness: The RBI frequently runs campaigns like "RBI Kehta Hai" to tell people: "Never share your bank account details or OTP with anyone for 'easy money'."
8. How to Identify a Scam (RBI Red Flags)?
The RBI warns you to be careful if you see these things:
- Request to use your account: Someone asks to "borrow" your bank account for a few hours.
- Job via Social Media: You get a job offer on WhatsApp or Telegram that involves "transferring funds."
- Keeping a Percentage: They tell you to keep 10% or 20% of the money and send the rest to someone else.
A few minutes of conversation can save a lifetime of savings.
9. What should you do if you are a victim??
If you have accidentally moved money for someone, the RBI and the Government of India suggest:
- Call 1930: This is the National Cyber Crime Helpline number.
- Report online: Go to www.cybercrime.gov.in to file a complaint.
- Inform your Bank: Tell your bank manager immediately so they can stop any further illegal transactions.
Important Reminder
Under RBI rules, if your account is used for illegal activities—even if you didn't know—the bank has the right to freeze your account and report your name to the authorities. This could stop you from getting a loan or a job in the future.
เคเคฒ्เคชเคจा เคीเคिเค เคि เคเคช เคเค เคाเคค्เคฐ เคนैं เคฏा เคोเค เคเคธा เคต्เคฏเค्เคคि เคो เคชाเคฐ्เค-เคाเคเคฎ เคाเคฎ เคी เคคเคฒाเคถ เคฎें เคนै। เคเคช เคเคจเคฒाเคเคจ เคเค เคตिเค्เคाเคชเคจ เคฆेเคเคคे เคนैं: "เคเคฐ เคฌैเค े เคนเคฐ เคฎเคนीเคจे ₹25,000 เคเคฎाเคं, เคฌเคธ เคชैเคธे เคช्เคฐाเคช्เคค เคเคฐें เคเคฐ เคญेเคें! เคिเคธी เค
เคจुเคญเคต เคी เคเคตเคถ्เคฏเคเคคा เคจเคนीं।" เคเคธा เคนी เคुเค เคฒเคฒिเคค เคจाเคฎ เคे เคเค เคฏुเคตเค เคे เคธाเคฅ เคนुเค। เคเคธे เคฌเคคाเคฏा เคเคฏा เคि เคตเคน เคเค เคตैเคถ्เคตिเค เคंเคชเคจी เคे เคฒिเค "เคชेเคฎेंเค เค
เคธिเคธ्เคेंเค" เคे เคฐूเคช เคฎें เคाเคฎ เคเคฐेเคा। เคเคธเคจे เค
เคชเคจे เคฌैंเค เคाเคคे เคฎें เคชैเคธे เคช्เคฐाเคช्เคค เคिเค, เค
เคชเคจे เคฒिเค เคเค เคोเคा เคธा "เคเคฎीเคถเคจ" เคฐเคा เคเคฐ เคฌाเคी เคชैเคธे เคฆिเค เคเค เคจाเคฎ เคชเคฐ เคญेเค เคฆिเค।
เคเค เคนเคซ्เคคे เคฌाเคฆ, เคเคฌ เคฒเคฒिเคค เคจे เคฐाเคถเคจ เคเคฐीเคฆเคจे เคी เคोเคถिเคถ เคी, เคคो เคเคธเคा เคाเคฐ्เคก เคฐिเคेเค्เค เคนो เคเคฏा। เคเคธเคा เคฌैंเค เคाเคคा เคซ्เคฐीเค เคเคฐ เคฆिเคฏा เคเคฏा เคฅा। เคชुเคฒिเคธ เคจे เคเคธे เคซोเคจ เคिเคฏा। เคตเคน "เคเคธाเคจ เคชैเคธा" เคตाเคธ्เคคเคต เคฎें เคเค เคฌुเคुเคฐ्เค เคฎเคนिเคฒा เคी เคीเคตเคจ เคญเคฐ เคी เคเคฎा เคชूंเคी เคฅी เคिเคธे เคोเคฐी เคिเคฏा เคเคฏा เคฅा। เคฒเคฒिเคค เคोเค เคเคฐ्เคฎเคाเคฐी เคจเคนीं เคฅा; เคตเคน เคเค Money Mule เคฅा, เคเคฐ เค
เคฌ เคเคธเคे เคจाเคฎ เคชเคฐ เคเค เคเคชเคฐाเคงिเค เคฎाเคฎเคฒा เคฆเคฐ्เค เคนो เคुเคा เคนै।
1. Money Mule เค्เคฏा เคนै?
เคเค Money Mule เคตเคน เคต्เคฏเค्เคคि เคนोเคคा เคนै เคो เค
เคชเคฐाเคงिเคฏों เคे เคฒिเค เคोเคฐी เคฏा เค
เคตैเคง เคคเคฐीเคे เคธे เคเคฎाเค เคเค เคชैเคธे เคो เคเค เคเคเคน เคธे เคฆूเคธเคฐी เคเคเคน เคญेเคเคคा เคนै। เค
เคชเคฐाเคงी เคเคชเคे เคฌैंเค เคाเคคे เคा เคเคชเคฏोเค เคเคธเคฒिเค เคเคฐเคคे เคนैं เคคाเคि เคชुเคฒिเคธ เคเคจ เคคเค เคจ เคชเคนुँเค เคธเคे।
เคญเคฒे เคนी เคเคชเคो เคฏเคน เคจ เคชเคคा เคนो เคि เคชैเคธा เคोเคฐी เคा เคนै, เคซिเคฐ เคญी เคเคธे เค
เคชเคจे เคाเคคे เคธे เค्เคฐांเคธเคซเคฐ เคเคฐเคจा เคเค เค
เคชเคฐाเคง เคนै। เคाเคจूเคจ เคी เคจเคเคฐ เคฎें, เคเคช เคเค เคोเคฐ เคी เคฎเคฆเคฆ เคเคฐ เคฐเคนे เคนैं।
2. เคธ्เคैเคฎเคฐ्เคธ (Scammers) เคเคชเคो เคैเคธे เคขूंเคขเคคे เคนैं
เคงोเคाเคงเคก़ी เคเคฐเคจे เคตाเคฒे เคूเค เคฌोเคฒเคจे เคฎें เคฌเคนुเคค เคฎाเคนिเคฐ เคนोเคคे เคนैं। เคตे เค
เค्เคธเคฐ เคเคจ เคฎाเคง्เคฏเคฎों เคธे เคเคชเคธे เคธंเคชเคฐ्เค เคเคฐเคคे เคนैं:
- เคซเคฐ्เคी เคจौเคเคฐी เคे เคตिเค्เคाเคชเคจ: "เคตเคฐ्เค เคซ्เคฐॉเคฎ เคนोเคฎ" เคตाเคฒी เคเคธी เคจौเคเคฐिเคฏां เคिเคจเคฎें เคेเคตเคฒ เคชैเคธा เค्เคฐांเคธเคซเคฐ เคเคฐเคจे เคा เคाเคฎ เคฆिเคฏा เคाเคคा เคนै।
- เคเคจเคฒाเคเคจ เคกेเคिंเค: เคंเคเคฐเคจेเค เคชเคฐ เคฌเคจा เคोเค "เคช्เคฐेเคฎी" เคฏा "เคช्เคฐेเคฎिเคा" เคिเคธी "เคเคชाเคค เคธ्เคฅिเคคि" (emergency) เคा เคฌเคนाเคจा เคฌเคจाเคเคฐ เคเคชเคธे เค
เคชเคจे เคाเคคे เคฎें เคชैเคธे เคฐเคเคจे เคो เคเคนเคคा/เคเคนเคคी เคนै।
- เคธोเคถเคฒ เคฎीเคกिเคฏा: เคเคธे เคตिเค्เคाเคชเคจ เคिเคจเคฎें เคฌเคนुเคค เคธाเคฐा เคैเคถ เคฆिเคाเคฏा เคाเคคा เคนै เคเคฐ เคเคชเคे เคชैเคธे เคो "เคซ्เคฒिเคช" เคเคฐเคจे (เคฆोเคुเคจा เคเคฐเคจे) เคा เคตाเคฆा เคिเคฏा เคाเคคा เคนै।
3. เคฏเคน เคเคคเคฐเคจाเค เค्เคฏों เคนै?
เค
เคเคฐ เคเคช Money Mule เคे เคฐूเคช เคฎें เคชเคเคก़े เคाเคคे เคนैं, เคคो เคเคชเคी เคชूเคฐी เคिंเคฆเคी เคฌเคฆเคฒ เคธเคเคคी เคนै:
- เคเคชเคो เคेเคฒ เคนो เคธเคเคคी เคนै: เคฎเคจी เคฒॉเคจ्เคก्เคฐिंเค (เคชैเคธे เคी เคนेเคฐाเคซेเคฐी) เคเค เคंเคญीเคฐ เค
เคชเคฐाเคง เคนै।
- เคฌैंเคिंเค เคธुเคตिเคงाเคं เคฌंเคฆ: เคฌैंเค เคเคชเคा เคाเคคा เคฌंเคฆ เคเคฐ เคฆेเคा। เคญเคตिเคท्เคฏ เคฎें เคเคชเคो เคเคญी เคญी เคฌैंเค เคाเคคा เคोเคฒเคจे, เค्เคฐेเคกिเค เคाเคฐ्เคก เคฒेเคจे เคฏा เคाเคฐ เคฒोเคจ เคฒेเคจे เคी เค
เคจुเคฎเคคि เคจเคนीं เคฆी เคाเคเคी।
- เคเคชเคी เคाเคจ เคो เคเคคเคฐा: เคเคช เค
เคธเคฒी เค
เคชเคฐाเคงिเคฏों เคे เคธाเคฅ เคฒेเคจ-เคฆेเคจ เคเคฐ เคฐเคนे เคนैं เคिเคจ्เคนें เค
เคฌ เคเคชเคा เคจाเคฎ เคเคฐ เคเคชเคे เคเคฐ เคा เคชเคคा เคฎाเคฒूเคฎ เคนै।
4. เคฌैंเค เค
เคชเคฐाเคงिเคฏों เคो เคैเคธे เคฐोเคเคคे เคนैं?
เคฌैंเคों เคे เคชाเคธ เคตिเคถेเคท เคंเคช्เคฏूเคเคฐ เคธिเคธ्เคเคฎ เคนोเคคे เคนैं เคो "mule" เคเคคिเคตिเคงिเคฏों เคชเคฐ เคจเค़เคฐ เคฐเคเคคे เคนैं। เคตे เคเคจ เคीเค़ों เคी เคคเคฒाเคถ เคเคฐเคคे เคนैं:
- เค
เคाเคจเค เคฌเคก़ी เคฐเคเคฎ เคा เคเคจा: เค
เคเคฐ เคเคชเคे เคाเคคे เคฎें เคเคฎเคคौเคฐ เคชเคฐ ₹500 เคฐเคนเคคे เคนैं เคเคฐ เค
เคाเคจเค ₹50,000 เค เคाเคคे เคนैं, เคคो เคฌैंเค เคो เค
เคฒเคฐ्เค เคฎिเคฒ เคाเคคा เคนै।
- เคชैเคธा เคเคจा เคเคฐ เคคुเคฐंเคค เคจिเคเคฒ เคाเคจा: เคฏเคฆि เคชैเคธा เคाเคคे เคฎें เคเคคा เคนै เคเคฐ เคเคช เคเคธे เคคुเคฐंเคค เคเคนीं เคเคฐ เคญेเค เคฆेเคคे เคนैं, เคคो เคฏเคน เคฌเคนुเคค เคธंเคฆिเค्เคง เคฒเคเคคा เคนै।
- เคจเค เคाเคคे: เคธ्เคैเคฎเคฐ्เคธ เค
เค्เคธเคฐ เคฒोเคों เคो เคเคจ "เค्เคฐांเคธเคซเคฐ" เคे เคฒिเค เคฌिเคฒ्เคुเคฒ เคจเคฏा เคฌैंเค เคाเคคा เคोเคฒเคจे เคे เคฒिเค เคเคนเคคे เคนैं।
5. เคुเคฆ เคो เคैเคธे เคธुเคฐเค्เคทिเคค เคฐเคें?
เคฏเคฆि เคเคช เคเคจ เคจिเคฏเคฎों เคो เคฏाเคฆ เคฐเคเคคे เคนैं, เคคो เคुเคฆ เคो เคฌเคाเคจा เคเคธाเคจ เคนै:
- เคจौเคเคฐी เคे เคฒिเค เคเคญी เคญी เค
เคชเคจे เคต्เคฏเค्เคคिเคเคค เคाเคคे เคा เคเคชเคฏोเค เคจ เคเคฐें। เค
เคธเคฒी เคंเคชเคจिเคฏों เคे เค
เคชเคจे เคฌिเคเคจेเคธ เค
เคाเคंเค เคนोเคคे เคนैं।
- "เคเคธाเคจ เคชैเคธे" เคชเคฐ เคญเคฐोเคธा เคจ เคเคฐें। เคฏเคฆि เคोเค เคाเคฎ เคฌिเคจा เคिเคธी เคฎेเคนเคจเคค เคे เคฌเคนुเคค เคธाเคฐे เคชैเคธे เคฆेเคจे เคा เคตाเคฆा เคเคฐเคคा เคนै, เคคो เคตเคน เคเค เคธ्เคैเคฎ เคนै।
- เค
เคชเคจी เคाเคจเคाเคฐी เคจिเคी เคฐเคें। เค
เคชเคจे เคฌैंเค เคा เคฒॉเคिเคจ เคฏा เคชाเคธเคตเคฐ्เคก เคเคญी เคिเคธी เคो เคจ เคฆें।
- เคฐुเคें เคเคฐ เคฐिเคชोเคฐ्เค เคเคฐें। เค
เคเคฐ เคเคชเคो เคฒเคเคคा เคนै เคि เคเคช "mule" เคे เคाเคฒ เคฎें เคซँเคธ เคเค เคนैं, เคคो เคเคธ เคต्เคฏเค्เคคि เคธे เคฌाเคค เคเคฐเคจा เคฌंเคฆ เคเคฐें เคเคฐ เคคुเคฐंเคค เค
เคชเคจे เคฌैंเค เคो เคธूเคिเคค เคเคฐें।
เคฏाเคฆ เคฐเคें: เคฏเคฆि เคुเค เคธुเคจเคจे เคฎें เคฌเคนुเคค เค
เค्เคा (เค
เคตिเคถ्เคตเคธเคจीเคฏ) เคฒเค เคฐเคนा เคนै, เคคो เคถाเคฏเคฆ เคตเคน เคूเค เคนी เคนै। เคฅोเคก़े เคธे "เคเคฎीเคถเคจ" เคे เคฒिเค เคिเคธी เคธ्เคैเคฎเคฐ เคो เค
เคชเคจा เคญเคตिเคท्เคฏ เคฌเคฐ्เคฌाเคฆ เคจ เคเคฐเคจे เคฆें।
6. RBI (เคญाเคฐเคคीเคฏ เคฐिเค़เคฐ्เคต เคฌैंเค) เค्เคฏा เคเคนเคคा เคนै?
เคญाเคฐเคค เคฎें, เคญाเคฐเคคीเคฏ เคฐिเค़เคฐ्เคต เคฌैंเค (RBI) เคจे Money Muling เคो เคฐोเคเคจे เคे เคฒिเค เคธ्เคชเคท्เค เคจिเคฏเคฎ เคฌเคจाเค เคนैं। เคตे เคเคธे "KYC" (เค
เคชเคจे เค्เคฐाเคนเค เคो เคाเคจें) เคเคฐ เคंเคी-เคฎเคจी เคฒॉเคจ्เคก्เคฐिंเค (AML) เคจिเคฏเคฎों เคा เคนिเคธ्เคธा เคฎाเคจเคคे เคนैं।
RBI เคจे เคฌैंเคों เคो Money Mules เคे เคฌाเคฐे เคฎें เคेเคคाเคตเคจी เคฆेเคจे เคे เคฒिเค เคเค เคธเคฐ्เคुเคฒเคฐ (เคเคงिเคाเคฐिเค เคจोเคिเคธ) เคाเคฐी เคिเค เคนैं। RBI เคे เค
เคจुเคธाเคฐ, เคเค Money Mule เคाเคคा เค
เค्เคธเคฐ เคตเคน "เคเคฎ เคเคคिเคตिเคงि" (low-activity) เคตाเคฒा เคाเคคा เคนोเคคा เคนै เคिเคธเคฎें เค
เคाเคจเค เคฌเคก़ी เคฎाเคค्เคฐा เคฎें เคชैเคธा เคเคจे เคฒเคเคคा เคนै।
7. เคฌैंเค เคเคชเคी เคธुเคฐเค्เคทा เคैเคธे เคเคฐेंเคे (RBI เคे เคฆिเคถा-เคจिเคฐ्เคฆेเคถ)
RBI เคฌैंเคों เคธे เคเคจ เคोเคाเคฒों เคो เคฐोเคเคจे เคे เคฒिเค เคจिเคฎ्เคจเคฒिเคिเคค เคเคฆเคฎ เคเค ाเคจे เคी เค
เคชेเค्เคทा เคเคฐเคคा เคนै:
- เคฒेเคจเคฆेเคจ เคी เคจिเคเคฐाเคจी: เคฌैंเคों เคो เคเคธे เคธॉเคซ्เคเคตेเคฏเคฐ เคा เคเคชเคฏोเค เคเคฐเคจा เคाเคนिเค เคो เคिเคธी เคญी เคเคธे เคाเคคे เคो เคिเคจ्เคนिเคค เคเคฐे เคिเคธเคฎें เค
เคाเคจเค เคฌเคนुเคค เคชैเคธा เคเคคा เคนै เคเคฐ เคเคฒ्เคฆी เคธे เคฌाเคนเคฐ เคญेเค เคฆिเคฏा เคाเคคा เคนै।
- เคธเคค्เคฏाเคชเคจ: เคाเคคा เคोเคฒเคจे เคธे เคชเคนเคฒे เคฌैंเค เคो เคเคชเคी เคชเคนเคाเคจ (KYC) เคธเคค्เคฏाเคชिเคค เคเคฐเคจी เคนोเคी เคคाเคि เคฏเคน เคธुเคจिเคถ्เคिเคค เคนो เคธเคे เคि เคต्เคฏเค्เคคि เค
เคธเคฒी เคนै เคเคฐ เคिเคธी เค
เคชเคฐाเคงी เคฆ्เคตाเคฐा เคฌเคจाเค เคเค "เคซเคฐ्เคी" เคชเคนเคाเคจ เคจเคนीं เคนै।
- เคเคจ เคाเคเคฐूเคเคคा: RBI เค
เค्เคธเคฐ "RBI เคเคนเคคा เคนै" เคैเคธे เค
เคญिเคฏाเคจ เคเคฒाเคคा เคนै เคคाเคि เคฒोเคों เคो เคฌเคคाเคฏा เคा เคธเคे: "เคเคธाเคจ เคชैเคธे เคे เคฒिเค เคเคญी เคญी เค
เคชเคจे เคฌैंเค เคाเคคे เคा เคตिเคตเคฐเคฃ เคฏा OTP เคिเคธी เคे เคธाเคฅ เคธाเคा เคจ เคเคฐें।"
8. เคธ्เคैเคฎ เคी เคชเคนเคाเคจ เคैเคธे เคเคฐें (RBI เคฐेเคก เคซ्เคฒैเค्เคธ)?
RBI เคेเคคाเคตเคจी เคฆेเคคा เคนै เคि เคฏเคฆि เคเคช เคฏे เคीเค़ें เคฆेเคเคคे เคนैं เคคो เคธाเคตเคงाเคจ เคฐเคนें:
- เคเคชเคा เคाเคคा เคเคชเคฏोเค เคเคฐเคจे เคा เค
เคจुเคฐोเคง: เคोเค เคเคชเคธे เคुเค เคंเคों เคे เคฒिเค เคเคชเคा เคฌैंเค เคाเคคा "เคเคงाเคฐ" เคฎांเคเคคा เคนै।
- เคธोเคถเคฒ เคฎीเคกिเคฏा เคे เคฎाเคง्เคฏเคฎ เคธे เคจौเคเคฐी: เคเคชเคो เคต्เคนाเค्เคธเคเคช เคฏा เคेเคฒीเค्เคฐाเคฎ เคชเคฐ เคจौเคเคฐी เคा เคเคซเคฐ เคฎिเคฒเคคा เคนै เคिเคธเคฎें "เคซंเคก เค्เคฐांเคธเคซเคฐ" เคเคฐเคจा เคถाเคฎिเคฒ เคนोเคคा เคนै।
- เคช्เคฐเคคिเคถเคค (เคเคฎीเคถเคจ) เคฐเคเคจा: เคตे เคเคชเคธे เคเคนเคคे เคนैं เคि เคชैเคธे เคा 10% เคฏा 20% เคนिเคธ्เคธा เคเคช เคฐเค เคฒें เคเคฐ เคฌाเคी เคिเคธी เคเคฐ เคो เคญेเค เคฆें।
เคฌाเคคเคीเคค เคे เคुเค เคฎिเคจเค เคเคชเคी เคीเคตเคจ เคญเคฐ เคी เคเคฎाเค เคฌเคा เคธเคเคคे เคนैं।
9. เคฏเคฆि เคเคช เคถिเคाเคฐ เคฌเคจ เคเค เคนैं เคคो เคเคชเคो เค्เคฏा เคเคฐเคจा เคाเคนिเค?
เคฏเคฆि เคเคชเคจे เค
เคจเคाเคจे เคฎें เคिเคธी เคे เคฒिเค เคชैเคธा เค्เคฐांเคธเคซเคฐ เคเคฐ เคฆिเคฏा เคนै, เคคो RBI เคเคฐ เคญाเคฐเคค เคธเคฐเคाเคฐ เคฏเคน เคธुเคाเคต เคฆेเคคे เคนैं:
- 1930 เคชเคฐ เคॉเคฒ เคเคฐें: เคฏเคน เคจेเคถเคจเคฒ เคธाเคเคฌเคฐ เค्เคฐाเคเคฎ เคนेเคฒ्เคชเคฒाเคเคจ เคจंเคฌเคฐ เคนै।
- เคเคจเคฒाเคเคจ เคฐिเคชोเคฐ्เค เคเคฐें: เคถिเคाเคฏเคค เคฆเคฐ्เค เคเคฐเคจे เคे เคฒिเค www.cybercrime.gov.in เคชเคฐ เคाเคं।
- เค
เคชเคจे เคฌैंเค เคो เคธूเคिเคค เคเคฐें: เค
เคชเคจे เคฌैंเค เคฎैเคจेเคเคฐ เคो เคคुเคฐंเคค เคฌเคคाเคं เคคाเคि เคตे เคिเคธी เคญी เคเคे เคे เค
เคตैเคง เคฒेเคจเคฆेเคจ เคो เคฐोเค เคธเคें।
เคฎเคนเคค्เคตเคชूเคฐ्เคฃ เค
เคจुเคธ्เคฎाเคฐเค (Important Reminder)
RBI เคे เคจिเคฏเคฎों เคे เคคเคนเคค, เคฏเคฆि เคเคชเคे เคाเคคे เคा เคเคชเคฏोเค เค
เคตैเคง เคเคคिเคตिเคงिเคฏों เคे เคฒिเค เคिเคฏा เคाเคคा เคนै—เคญเคฒे เคนी เคเคชเคो เคชเคคा เคจ เคนो—เคฌैंเค เคो เคเคชเคा เคाเคคा เคซ्เคฐीเค (freeze) เคเคฐเคจे เคเคฐ เค
เคงिเคाเคฐिเคฏों เคो เคเคชเคे เคจाเคฎ เคी เคฐिเคชोเคฐ्เค เคเคฐเคจे เคा เค
เคงिเคाเคฐ เคนै। เคเคธเคธे เคญเคตिเคท्เคฏ เคฎें เคเคชเคो เคฒोเคจ เคฏा เคจौเคเคฐी เคฎिเคฒเคจे เคฎें เคชเคฐेเคถाเคจी เคนो เคธเคเคคी เคนै।
